Lijnenplan en dienstregeling van de RTM-paardetram, omstreeks 1900.....

Rubriek Index

In 1878 werd de N.V. Rotterdamsche Tramweg Maatschappij opgericht. Zij stelde zich ten doel, de aanleg en exploitatie van tramwegen in Rotterdam. De maatschappij reed haar diensten met paardetrams. De eerste tram kwam op 1 juni 1879 op straat. Het net werd geleidelijk uitgebouwd. Op het onderstaande lijnenplan is de situatie in 1900 aangegeven. Er zijn dan zeven lijnen in gebruik, zes met paardetractie en eentje met stoomtractie (van de Van Oldenbarneveltstraat naar Schiedam). In 1904 werd de exploitatie van de Rotterdamse lijnen overgenomen door de Rotterdamsche Electrische Tramweg Maatschappij.

 

Naast de lijnen van de RTM was er nog een separate paardetram, op Hillegersberg langs de Schie. Deze was geen eigendom van de RTM, hij werd pas in 1919 overgenomen door de RETM. Dat maakte een eind aan de merkwaardige situatie, dat er zowel op de Linker Schiekade als op de Rechter Schiekade een tram reed .... over deze rariteit hebben we de volgende anecdote van Bas Koster:

Mijn opa begon als conducteur bij de paardetram naar Hillegersberg, later stapte hij over naar de concurrent, de Rotterdamsche Tramweg Maatschappij. De paardetram naar Hillegersberg had zijn baan aan de oostkant van de Schie. Aan de westkant lag de RTM-baan naar Overschie. Het gebeurde wel, dat de voerlieden van beide min-of-meer concurrerende trams een wedstrijd hielden, wie dan wel het snelst was. Onder luid belgerinkel stoven de tramwagens langs het water, waarbij voetgangers in paniek voor hun leven naar alle kanten renden. Op de terugweg werd steevast halt gehouden bij uitspanning "De Rustende Jager" in Hillegersberg, waar koetsier en conducteur onder het genot van een bak koffie even konden bijkomen van de ontberingen van de verre rit. De passagiers? Oh, die wachtten wel even, het was een gemoedelijke tijd die tijd ....

Rechts de heer B.P. Koster, conducteur op de paardetram.

Eerst maar eens het lijnenplan van de RTM. Zoals gezegd geeft dit de situatie weer omstreeks 1900.

Van Oldenbarneveltstraat - Schiedam

Dit was al vanaf de aanleg, in 1881, een stoomtram. Oorspronkelijk lag het beginpunt op de hoek van de Nieuwe Binnenweg en de Westersingel, maar al in 1882 werd het begin verlegd naar de Van Oldenbarneveltstraat, naast het Coolsingel Ziekenhuis, dus hartje stad. Niet alle Rotterdamse burgers waren echter gecharmeerd van een stoomtram in de stad; zij richtten een actiecomité op en in 1903 boekten zij succes. De stoomtram werd uit de stad verbannen, hij mocht niet meer verder rijden dan Delfshaven en op het traject Delfshaven - stadscentrum werd .... een paardetram ingezet. Alle passagiers voor Rotterdam, overstappen, alstublieft!


Centraal Station - Feijenoord

De route liep als volgt: Stationsplein - Stationsweg - Slagveld - Coolsingel - Binnenwegschebrug - Van Hogendorpsplein - Boymansstraat - Soetenbrug - Zeevischmarkt - Noordblaak - Beursplein - Gelderschekade - Jan Kuitenbrug - Bolwerk - Willemsbrug - Van der Takstraat - Prins Hendrikkade - Prinsenhoofd.

Het gedeelte tot het Beursplein werd in 1879 in gebruik genomen, in 1884 werd de lijn verlengd tot de Van der Takstraat; in 1902 tot het Prinsenhoofd.

Al in 1884 werden op de Willemsbrug tramsporen voor de paardetram gelegd. De tramlijn kon echter niet naar Zuid worden doorgetrokken, want de toen bestaande Koninginnebrug was te smal en niet sterk genoeg voor een tram. In deze foto van circa 1900 rijdt de paardetram de Willemsbrug af naar de Van der Takstraat.

Boompjes - Beurs - Bergweg

De route liep als volgt: Boompjes bij Terwenakker - Bolwerk - Jan Kuitenbrug - Gelderschekade - Beursplein - Westnieuwland - Groote Markt - Steiger - Groote Kerkplein - Gedempte Binnenrotte - Meent - Heerenstraat - Jonker Fransstraat - (afslag naar de remise aan de Isaac Hubertstraat) - Noorderbrug - Noordplein - Hofkade - Noordsingel W.Z. - Bergstraatbrug - Bergstraat - Zegwaardstraat - Zwartjanstraat - Derde Pijnackerstraat - Benthuizerstraat - Schoonoordstraat.

Ook deze lijn is in segmenten opgebouwd. In 1879 begon men met het gedeelte Jonker Fransstraat - Beursplein. In 1887 werd de lijn aan de zuidzijde doorgetrokken tot de Boompjes; in 1896 volgde de doortrekking aan de noordzijde tot de Bergstraat; en in 1900 tenslotte werd het laatste stuk aan de noordzijde toegevoegd.

Dienstregeling uit 1902

De Noorderbrug over de Rotte in 1896. De paardetram, komend uit de Jonker Fransstraat, draait juist de brug op. Onderin de foto de aftakking naar de remise aan de Isaac Hubertstraat (remise, stallen, werkplaats, kantoren en directeurswoningen, het geheel gebouwd in 1879). Aan de overzijde van het water, het Noordplein.

Op deze foto uit 1902 staan we op de Zwartjanstraat en kijken naar het westen, richting Bergweg. We staan even ten westen van de Derde Pijnackerstraat. Bij de eerste zijstraat links, de Zegwaardstraat, slaat de tram af in de richting van de Noordsingel. Deze foto is 1200 pixels breed.

Kralingen - Beurs - Park

De route liep als volgt: Hoflaan - Oostzeedijk - (afslag naar remise) - Admiraliteitsstraat - Admiraliteitskade - Nieuwe Haven N.Z. - Poppenbrug - Sleepersvest - Mosseltrap - Kleine Draaisteeg - Beursplein - Noordblaak - Zeevischmarkt - Soetenbrug - Boymansstraat - Binnenwegschebrug - Schiedamschesingel - Witte de Withstraat - Eendrachtsweg - Westersingel - Scheepstimmermanslaan - Westplein - Parklaan - Westerlaan - Westerkade - Willemsplein.

Oorspronkelijk kende deze lijn twee gescheiden delen. In 1879 kwam het oostelijk deel, Oostzeedijk - Sleepersvest, in bedrijf. Het westelijk deel, Willemsplein/Park - Beurs kende bij de opening in 1879 een wat ander traject; dit werd tot de boven beschreven route gewijzigd in 1882. In 1884 werd het oostelijk deel doorgetrokken tot het Beursplein en daar aangesloten op het al bestaande westelijk deel.

Dienstregeling uit 1902

De foto werd gemaakt in 1900 op de Oostzeedijk, we kijken naar het westen. Op de achtergrond molen "De Noord".
Het viaduct is van de kolenspoorlijn van de stokerij van de Gemeentelijke Gasfabriek.

Maasstation - Centraal Station - Willemsplein

De route liep als volgt: Oosterkade - Maasstation - Spoorwegstraat - Nieuwe Oostbrug - Oostmolenwerf - Oude Oostbrug - Oostplein - Oostvest - Goudschesingel - Boschje - Couwenburghseiland - Langebrug - Hofplein - Schiebrug - Slagveld - Stationsweg - Stationsplein - Kruisstraat - Kruiskade - Mauritsweg - Eendrachtsweg - Westersingel - Scheepstimmermanslaan - Westplein - Westerstraat - Willemsplein.

Het deel Stationsplein - Oostplein werd in 1880 in gebruik genomen. De doortrekking naar de Oosterkade met het toenmalige Rhijnspoorstation vond plaats in 1883. Dit station werd in 1896 vervangen door het Maasstation. De verlenging van het traject van de paardetram aan de andere zijde, van Stationsplein tot Willemsplein, dateert van 1887.

De twee overkappingen op boogspanten van het toen pas vier jaar oude Maasstation, op deze foto uit 1900.

Rotterdam - Overschie

De route liep als volgt: Slagveld - Schiekade W.Z. - (remise) - Schieweg - Schans - Rotterdamsche Rijweg - Dorpsstraat.

De lijn op Overschie werd aanvankelijk geëxploiteerd door de IJssel Stoomtram Maatschappij, met een smalspoor-stoomtram. Deze dienst was een kort leven beschoren, na een ernstig ongeluk moest zij worden gestaakt wegens intrekking der vergunning. Vier jaar later kreeg de RTM een nieuwe concessie. Zij bouwde de lijn om tot normaalspoor en in 1890 werd de eerste rit met de paardetram gemaakt. De "Locaaldienst" tot de Heulbrug (aan de kop van de Bergweg) werd in 1902 ingesteld.

Het eindpunt van de lijn op Overschie aan de Dorpsstraat, in 1903

Scheepstimmermanslaan - Havenstraat (Delfshaven)

De route liep als volgt: Westzeedijk bij Scheepstimmermanslaan - Havenstraat.

De route werd in 1892 opengesteld. Het was de tweede verbinding met Delfshaven (de andere was de stoomtram vanaf de Van Oldenbarneveltstraat).

Een foto uit 1903, gemaakt aan het eindpunt in de Havenstraat op Delfshaven

Rotterdam toen en nu